«Ημείς ομιλούμεν με πράξεις και όχι με φράσεις κενάς από ουσίαν». Διονύσιος ο δε Ρώμας (1771;-1857)
Στέργιος Π. Ζυγούρας
Γιατί πολλά πρόσωπα με κεντρικό ρόλο στην Επανάσταση είναι άγνωστα;
Σήμερα, 26 Ιουλίου συμπληρώνονται 160 χρόνια από τον θάνατο του Διονυσίου δε Ρώμα (1771;-1857) και είναι αμφίβολο πόσοι γνωρίζουν την προσφορά του στην Ελληνική Επανάσταση. Το Μεσολόγγι θα έπρεπε να ονομάζει τους κεντρικότερους δρόμους του Επτανησίων Φιλικών και Διονυσίου δε Ρώμα. Η ιστορία θα έπρεπε να αναφέρεται σ’ αυτόν αδιάκοπα, αφού ο κεντρικός ρόλος που παίζει στην αναγέννηση του ελληνισμού υπερβαίνει τον μισόν αιώνα.
Στον επικήδειο λόγο του 1857 ο Π. Χιώτης λέει πως ολόκληρο το Πανελλήνιον κατά την εν Τροιζήνι Εθνοσυνέλευσιν διακηρύσσει τον Ρώμα ως αδελφό, ως αγωνιστή, ως ευεργέτηκαι τον κατατάσσει με τους μεγάλους πολίτες του κόσμου όπως ο Εϋνάρδος, ο Μπάιρον, ο Καποδίστριας, με αυτούς, δηλαδή, που υπήρξαν χειραγωγοί στα βήματά του και ευεργετικοί στις ανάγκες του. Ως κύρια χαρακτηριστικά του αναφέρει την «φιλορθόδοξο χριστιανική πίστη» και τον «φιλεθνισμό καθ’ όλας τας περιπτώσεις του Έλληνος«. Αν και η δράση του δεν περιγράφεται ούτε περιληπτικά, βασικά στοιχεία του χαρακτήρα του περιλαμβάνονται στην γενική περιγραφή. Αυτά όμως κατανοούνται από όποιον γνωρίζει το θέμα της Επανάστασης και μπορεί να διαβάζει κάτω από τις γραμμές.
Δυο είναι οι βασικοί λόγοι που φέρνουν στην αφάνεια τον μεγάλο Ζακύνθιο πολιτικό. Ο ένας είναι ο ίδιος ο Ρώμας που έχει ρόλο παρασκηνιακό και επιλέγει συνειδητά να μείνει εκεί, ακόμη και μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Ο ρόλος αυτός πηγάζει και από την υψηλή θέση που κατέχει στα μυστικοεταιρικά δίκτυα. Ο δεύτερος είναι η αναγκαστική στρέβλωση και η αντίστροφη ανάγνωση της Ελληνικής Επανάστασης που κυριάρχησαν κατά τον 19ο και 20ο αιώνα αντίστοιχα* [για την οικειοθελή στρέβλωση βλ. ορισμένα στοιχεία στα άρθρα για την υπερεθνική Επανάσταση, την 21η Μαΐου και την Επανάσταση του Φοίνικα]. Στον 20ο αιώνα δεσπόζει η προσπάθεια για ολοκληρωτική οικειοποίηση του 1821 από την αντιχριστιανική νεωτερικότητα. Είναι τόση η εθελοτυφλία, ώστε αποσιωπάται ακόμα και το γεγονός ότι το ελληνικό κράτος του 1830/32 είναι το δεύτερο και όχι το πρώτο που προκύπτει μέσα από την δραστηριότητα των μυστικών εταιρειών. Το πρώτο ελληνικό κράτος με διεθνώς αναγνωρισμένη υπόσταση ήταν η Επτάνησος Πολιτεία που ιδρύθηκε το 1800 και έζησε τόσα χρόνια, όσα και τα νησιά που το αποτελούσαν. Για το κράτος αυτό, που ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη και στο οποίο ο Ρώμας είχε βασικό ρόλο, ο πρώτος του πρόεδρος Σπυρίδων Γεώργιος Θεοτόκης είπε: «το Έθνος μας που αναγεννήθηκε, απόκτησε όνομα ελληνικό, πατρίδα ελληνικήκαι ελευθερία ελληνική«. Η «ελληνικότητα» αυτής της δήλωσης, μεταφράζεται συνήθως με την ελληνογλωσία (και μάλιστα του Κοραή) πράγμα ολότελα λαθεμένο, με δεδομένο και το ότι ο Κοραής υποστηρίζει την Επανάσταση των Γραικών. Γι’ αυτό και το 1805, θέλοντας να προλάβει την Επανάσταση των Ελλήνων, δείχνει να συμβιβάζεται στους «Έλληνες» της παραδοσιακής πλευράς (που ονομάζουν «Γραικούς» μόνον τους ελληνόφωνους), ενώ γνωρίζει ότι κράτος με διεθνή ονομασία «Ελλάς» θα έχει αργά ή γρήγορα μια υπερεθνική εξέλιξη. Για να μην μακρηγορούμε, η αφάνεια στην οποία έχουν πέσει πολλά βασικά πρόσωπα -μεταξύ αυτών και ο Ρώμας- έχει λογική εξήγηση. Τα Επτάνησα, ως χώρος προετοιμασίας και πύλη εισόδου της Επανάστασης στον ελλαδικό κορμό, έχουν συρρικνωθεί στην διετή παρουσία των δημοκρατικών Γάλλων (1797-99) και στην επίσκεψη του Ξάνθου στην Λευκάδα. Ως πότε όμως θα γίνεται σεβαστή η επιθυμία προσώπων όπως ο Διονύσιος Ρώμας να μείνουν μακριά από το προσκήνιο; Το παρόν αφιέρωμα θα αποφύγει να καταμετρήσει τις άπειρες αγαθοεργίες του. Θα επιχειρήσει την συμπύκνωση της βιογραφίας και της γνωστής δράσης του, με την βεβαιότητα πως η συνολική του δράση παραμένει ακόμα άγνωστη. Έμφαση θα δοθεί στην περίοδο διεκδίκησης του επαναστατικού αποτελέσματος (1824-1827) και στην εξήγηση του ιστορικού πλαισίου εντός του οποίου κινείται ο Ρώμας. Η ανάπτυξη θα είναι -ως επί το πλείστον- θεματική και όχι χρονολογική.
Εισαγωγή – Το πρόβλημα της ένταξης των Μυστικών Εταιρειών στην Ιστορία
Όταν η αξιολόγηση των απτών στοιχείων της Ιστορίας συχνά είναι αβέβαιη, τότε, πόσο δυσκολότερη είναι η ερμηνεία αποκομμένων ψηφίδων και η έρευνα σε αρχεία μυστικών εταιρειών; Δυστυχώς, το θέμα των μεγάλων Επαναστάσεων ανάγεται κυρίως σ’ αυτές και στον βαθμό που κάποιος δεν τις λαμβάνει υπόψιν του, μπορεί να παρεκκλίνει τελείως της πορείας του. Επιπρόσθετα, για την ελληνική Επανάσταση ο όρος «τεκτονισμός» αποτελεί και ένα υστερόπρωτο ταμπού για μια μεγάλη μερίδα ιστορικών, ενώ για άλλους, η τεκτονική ιδιότητα ταυτίζεται με την ένταξη σ’ ένα σωματείο αλληλεγγύης. Από εδώ πηγάζει το πρόσθετο πρόβλημα με τον παρασκηνιακό ρόλο του Ρώμα που προαναφέραμε.
Δεν είναι πρώτη φορά στα τελευταία χρόνια που η ψευδοεπιστήμη παρουσιάζεται στην Ελλάδα ως η απόλυτη αντικειμενικότητα και αλήθεια, ζητώντας απ’ όλους να την προσκυνήσουν. Δέκα χρόνια πριν τη σημερινή, προπαγανδιστική και αυτοαναιρούμενη ιατρική των τηλεοπτικών πολιτικών ανδρείκελων είχαμε την τραγελαφική παρέλαση των ιστορικών συμβούλων του ΣΚΑΪ. Παρότι το σημερινό θέμα ξεκάθαρα υπερβαίνει την εθνική διάσταση, θα επικεντρωθούμε στο δικό μας χώρο. Σοβαρή διαφορά δεν υπάρχει άλλωστε, καθώς το ιστορικό γεγονός προς το οποίο θα αντιπαραβάλλουμε το σήμερα ήταν εγγενώς διεθνές. Ναι! αν και το ζήτημα είναι περίπλοκο, απλουστεύοντάς το, μπορούμε να πούμε ότι η ίδρυση
